Kırgızistan’ın Yeni Alfabesi ve Y – C Meselesini Çözmek

Kırgızistan bir Türk ülkesi olmasına rağmen Türk Dünyası’nın çoğunluğunun kullandığı Latin Alfabesine henüz geçmedi. Dünyadaki en önemli iletişim vasıtası sayılan medya, bilgisayar ve internet dili Latin alfabesidir. Kırgızistan’a en yakın Türk devleti Kazakistan ise Latin Alfabesine geçme uğraşındadır. Başta Ulupamir Kırgız köyü olmak üzere Türkiyeli Kırgız Türkleri zaten Latin Alfabesi kullanmaktadırlar. Kırgızistan’ın Kiril Alfabesi, Artuş ve bölgesindeki Kırgız bölgesindeki Doğu Türkistan Kırgızları’nın Arap Alfabesi kullanmasına rağmen Türkiye Kırgız Türkleri Türkiye’nin Latin Alfabesi’ni ortak alfabe kabul etmiştir. Son günlerde ise Kırgızistan Devlet Dil Komisyonu Latin Alfabesi’ne geçme yönünde kararlar almaktadır. Bu olumlu gelişme Türk Dünyası’nın alfabe birliğine bir katkı sağlayacaktır. Kırgızistan veya Kırgız Türkleri tarih boyunca tek bir alfabe kullanamadılar. Kiril Alfabesi 80 yıllık kullanılan bir alfabedir. Kiril Alfabesi’nden önce Kırgız Türkleri, Osmanlı Devleti ile aynı alfabeyi yani Arap Alfabesi’ni kullanmaktaydı. İslamiyet’ten önce ise Göktürk Alfabesi diye de isimlendirdiğimiz Turan (Türk) Alfabesini kullanmaktaydılar.
Hali hazırda Kırgızistan’ın kullandığı Kiril alfabesi şöyledir.
Kırgızistan’ın Kiril Alfabesi: A (A), Б (B) , Ж (C; Kırgız Türkçesi’nde J sesi olmayıp C sesi egemendir ), Ч (Ç), Д (D), Э (E) , Е (E; kelime başlarında ise YE olarak okunur) , Ф (F) , Г (G) , Х (H) , Ы (ı) , И (İ), К (K), Л (L), М (M), Н (N); Ң ( ñ Damaktan N harfi Türk Ortak Latin Alfabesi’nde “ñ” olarak belirlenmiştir) , O (O), Ө (Ö) , П (P), Р (R), С (S), Ш (Ş), Т (T), У (U), Y (Ü), В (V), Й (Y), З (Z), Ë (yo), Ц (ts), Щ (şç), Ю (yu), Я (ya), Ъ (kesme işareti), Ь (inceltme işareti) .
Buradaki harflerden Ң, Y, Ө harfleri Rus Alfabesi’nde yoktur.
Kırgızistan Latin Alfabesi’ne geçerken tabiî ki bunun dikkatli düşünülerek yapılması gerekir. Türk Dünyası’na daha yakın bir Kırgız Latin alfabesinin kabulü gelecek ekonomik, sosyal ve kültürel faaliyetleri için büyük öneme sahiptir.
Önerilen Yeni Kırgız Alfabesi’nde çoğunlukla harflerin birebir karşılıkları verilmektedir. Bunun yanı sıra Kırgız Türkçesi’nin Ortak Türkçeden uzak kalmış seslerini de en azından alfabe yoluyla yakınlaştırmanın düşünüldüğü görülmektedir. Önerilen Yeni Kırgız Alfabesi çizelgede gösterilmiştir.

Kiril A Б Ж Ч Д Э, Е Ф Г Х Ы И К Л М
Latin A B Ý Ç D E F G H I İ K L M Kiril Н Ң O Ө П Р С Ш Т У Y В Й З Ë , Ц , Щ ,Ю , Я, Ъ, Ь
Latin N Ñ O Ö P R S Ş T U Ü V Y Z

Çizelgeden de anlaşıldığı üzere fazla harf kullanımından azami şekilde tasarruf edilmiştir. Kırgız Türkçesi’nde yaygın olmayan sadece Rusçadan geçen kelimelerde bulunabilen harflerin tamamen yürürlükten kaldırılması mantıklı olacaktır. En önemli düşünülen yenilik ise kelime başlarında istisnalar hariç olmak üzere Ý harfi, kelime içinde C şeklinde okunurken Ý şeklinde yazılacak bu ise Kırgız Türkçesi’ni yazı ortamında Türk Dünyası’na uzak kalmayacaktır. Yani buradaki düşünce başka Türk lehçelerinde Y harfi ile aynı olmasını sağlamaktır. Günümüzde Ý harfi Türkmenistan’da y olarak okunmaktadır. Kırgızistan’da Ж ( C ) olarak seslendirilen harf Ý olarak yazıldığında yazı şekil olarak Türk Dünyası’na bir adım daha yaklaşacaktır. Mesela; Kırgız Türkçesi’nde c ile başlayan kelimeler Türk Dünyası’nde genel olarak y diye seslendirilmektedir. Caş (yaş), Cer (yer), Cıl (yıl), Cıldız (yıldız), Cok (yok), Cüz (yüz) v.b. Bu kelimeler Kırgızistan Yeni Alfabesi’nde Ýaş, Ýer, Ýıl, Ýıldız olarak yazılıp Caş, Cer, Cıl, Cıldız olarak okunacaktır. Sadece söz başlarında geçerli olacak bu kaide aynı zamanda sadece genel Türkçe’de “y” harfi ile başlayıp Kırgız Türkçesi’nde “c” sesi veren sözlerde geçerli olacaktır. Maksat yazı birliğine bir adım olsa bile katkı yapmaktır. Ardımızdan gelen nesil internet vasıtasıyla birbiriyle daha iyi anlaşabilecektir.
Türkmenistan’ın da özellikle bu harfi kullanması iki ülke yakınlığına ivme kazandıracaktır. Türkçe’deki dağınıklığı düzeltme adına da önemli bir çalışmadır. Bu harf özelliği Kazak, Nogay gibi Türk topluluklarına da örnek teşkil edebilir. Kırgızistan’ın Latin Alfabesine geçmesi ile Rusya Federasyonu’nda yaşayan Türk Toplulukları’nın da Kiril Alfabesi’nden Latin Alfabesine daha tez geçmeleri beklenmektedir.

About Çetin Bayramoğlu

Şairim , insanım.
Bu yazı TÜRKÇEMİZ - DİL içinde yayınlandı ve olarak etiketlendi. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.