Dr. Doğu Perinçek – ANADİLLER VE SÖZLÜKLERİ

1. SÜMERCE-AKADCA (MÖ 2300): Dünyanın bilinen ilk sözlüğü çivi yazısıyla ve Hüseyin Haydar’ın Doğu Tabletleri gibi tabletlerin üzerine yazılmış. Bugün Beşar Esat’ın yönettiği uygarlık ülkesi Suriye’de Ebla’da bulunmuş. Uygarlığın Sümerlerle başlaması gibi sözcüklerin tarihi de Asya kökenli Sümerler ve Batı Asya’lı Akadlarla başlıyor.
2. SÜMERCE-BABİLCE (MÖ 2000’ler): Bitişgen dil olan Sümerce ile Akadca gibi Sami dili olan Babilce arasındaki eşanlamlar verilmiş. Yine tabletlere yazılmış ve yine Asya dilinden Asya diline.
3. ÇİNCE (MÖ 9. ve 3. yy): MÖ 9. yüzyılda Chou Hanedanı döneminde yapılmış olan Sichoupian adındaki sözlük, Çin kaligrafisini gösteriyor ve ilk Çince sözlük diye anılıyor. Ancak çağdaş bilimdeki sözlük tanımına uyan ilk eser, MÖ 3. yüzyılda ve Erye diye anılıyor. Çinceden Çinceye anlamları açıklıyor.
4. GREKÇE (MÖ 4. yy ve MS 1. yy): Ros’lu Filitas, Homeros’ta ve diğer Yunan klasiklerinde geçen az bilinen sözcükleri ve bazı yerel deyimleri Ataktei Glossai adı altında toplamış ve açıklamış. Ancak Grekçe eşanlamlar sözlüğünü ilk kez yapan Sofist Apollonius. Tarih: MS 1. yy.
5. SANSKRİTÇE (MS 4. yy): Amara Sinha, Sanskritçe ilk sözlüğü Amarakosa adıyla yazmış. Nazım biçimde 10 bin sözcük içeriyor.
6. ARAPÇA (8-14. yy): Araplar Kur’an ve Hadislerdeki sözcükler için ilk harfe göre, genel sözlükleri ise son sese, yani uyağa (kafiye) göre düzenlenmişler. Lisan-el-Arap, El-Kamus-İl Muhit gibi sözlükler 8. yüzyıldan 14. yüzyıla kadar yazılmış.
7. JAPONCA (7. ve 9. yy): İlk Japonca sözlük MS 682’de Çin karakterleriyle yazılmış, ancak bizim ilk Türkçe sözlük gibi, o da kayıp. Günümüze ulaşan ilk Japonca sözlük Tenrei Banşo Meigi, 835 yılında yazılmış. Çince eşanlamlar veriliyor.
8. TÜRKÇE (8, 11 ve 14. yy): İlk Türkçe sözlüğün Çince adını biliyoruz: Tu-Küe-Yü. Yani Tu-Küe dili (Türk dili). Bu Türkçe sözlüğün izine 9. yüzyılda Japonya’da rastlamışlar. Çin Hanedan kayıtlarını derleyen Liu Mai Tsai’in verdiği bilgiye göre, bu sözlüğün bir kopyası Japonya’ya götürülmüş ve 9. yüzyıl sonunda yabancı dil sözlükler katalogunda yer alıyor. Türk dili sözlüğünün ne yazık ki kendisi kayıp, ancak sözlükten yapılan alıntının bulunduğu bir katalog var (Liu Mai Tsai, Die chinesische Nachrichten zur Geschichte der Ostturken, 1-2, Wiesbaden 1958. çevirisini dostum Ahsen Batur Selenge Yayınlarından yayınladı: Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri, çev. E. Kayaoğlu-D. Banoğlu, İstanbul 2006, s.599).
Sözlüğün yazılma tarihine gelince, kanımca 8. yüzyıldan geç olamaz. Çünkü Çinliler Tu-Küe (Tucya) sözcüğünü Göktürkler için kullanıyorlardı. Bilindiği gibi Tokuz Oguz /Uygur ve Karluk ittifakı Göktürk hâkimiyetine 742 yılında sın verdi. Tu-Küe-Yü başlıklı bu sözlüğün, 742 sonrasındaki Uygur döneminde değil, daha öncesinde yazılmış olması gerekir.
Katalogda adı ve alıntısı bulunan bu Türk Dili Sözlüğü’nün bir gün bulunması ne büyük mutluluk olur.
Şu anda elimizde olan ilk Türk dili sözlüğü, bilindiği gibi, Kaşgarlı Mahmut’un 1074 yılında tamamladığı Divan-ı Lugat-it Türk’tür. Kaşgarlı Mahmut, bu dev eserinde Türkçe sözlük ve kavramların Arapça karşılıklarını açıklar ve Türk dilinin yapısı üzerine bilimsel saptamalarda bulunur. Kaşgarlı’nın Lugat’ı yer yer ansiklopedi özellikleri de taşır. 11. yüzyıl için olağanüstü bir eserdir. Türk Dil Kurumu Besim Atalay’ın çevirisiyle 4 cilt basmıştır (Ankara 1941). Kabalcı Yayınevi de yayımladı. Divan-i Lugat-it Türk, her evde bulunmalıdır. Gelinlerin ve damatların çeyizlerine konmalıdır. Dünya uygarlığının büyük eserlerinden biridir.
Kaşgarlı Mahmut’un Lugatinden sonraki Türkçe sözlük, Codex Cumanicus’tur. 1304 yılında yazılmıştır. Türkçe sözcüklerin Latince karşılıklarını verir ve sözcüğün kullanıldığı örnek Türkçe cümlelere de yer verir. Örneğin Köngül (gönül) sözcüğüyle ilgili olarak verilen 18 örnekten biri şöyle: “Köngül közi bile bak-” : Bugünkü Türkçemizle Gönül gözü ile bakmak (K. Görnbech, Komanisches Wörterbuch,-Türkisches Wortindex zu Codex Cumanicus-, Kobenhavn 1942. Türkçe basım: Kuman Lehçesi Sözlüğü, çev. Prof. Dr. Kemal Aytaç, Kültür Bakanlığı Yayını, Ankara 1992, s.118).
Kuman Türkçesi üzerine sözlük özellikleri taşıyan Kölemen hükümdarlığı zamanında, 15. yüzyılda yazılmış başka eserlerde var. Kuman/Kıpçaklar, kendilerine Türk, Anadolu’daki Selçuklu ve Osmanlıya ise Türken diyorlardı ve asıl Türkçenin kendi dilleri olduğunu söylüyorlardı.
9. İNGİLİZCE (MS 1220): John Garland ilk İngilizce sözlüğü yazmış. Arkasından yazılanlar, Fransızca, İtalyanca veya Latince sözcüklerin İngilizce eşanlamlarını veriyor. 1592’de Richard Mulcaster, 8 bin İngilizce sözcüğü Elementarie adlı kitabına koymuş, ancak abece sıralaması yok. Abece sırasıyla ilk İngilizce sözlüğü Robert Cawdrey adlı bir öğretmen yazıyor. Eserin adı: A Table Alphabeticall. Arkasından 1755’te Samuel Johnson’un A Dictionary of the English Language geliyor. Çoğu bilim adamı bu eseri ilk İngilizce sözlük olarak kabul ediyor.
10. LATİNCE (1304, 1502, 1532→): Roma döneminde Latince sözlükler olması gerekir diye düşünüyor insan. Ancak bize ulaşan kaynaklarda Latince sözlükler 16. yüzyılda başlıyor. Ancak daha önce Kuman Türkçesinden Latinceye 1304 tarihli Codex Cumanicus var. Dünkü Rota’da bilgi var.
Avrupa halkları Ortaçağ’dan çıkarken, uygarlık dili olan Latince ile kendi dilleri arasındaki ilişkiyi bilimsel ölçülerde geliştirmişler. 1502 yılında Ambrogio Celepino’nun yazdığı terimler sözlüğünün adı: Cormicopia. Sonra 1532’de Robert Estienne’in Thesaunis Linguae geliyor.
11. HİNDU – FARSÇA (1320): Emir Kusro Hindistan’da yazmış. Hindu dilinden sözcüklerin Farsça karşılıkları veriliyor.
12. İTALYANCA (1612): Vocabolario dell’ Academie della Crusca, 1612’de çıkıyor. Niccolo Tommaseo’nun Dizzionario della lingue İtaliano ise 1861 – 1874 yılları arasında çıkıyor.
13. ALMANCA (1663): Justus Georg Schottel’in Stammwörter der deutschen Sprache adlı 1663 yılında yazdığı eser, ilk Almanca sözlük sayılıyor. Sonra: C. E. Steinbach’ın 1734 tarihli Vollständiges deutsches Wörter-buch ve Johann Christoph Adelung’un Grammatisch-kritisches Wörterbuch der hochdeutschen Mundart , 1793 – 1801. İlk çağdaş Almanca sözlüğü çalışmasını ise Grimm kardeşler, Jacop ve Wilhelm Grimm 1858’de başlatmışlar ve Deutsches Wörterbuch’un ilk cildini yayınlamışlar. 103 yılda tamamlanmış, son cilt 1961’de.
14. FRANSIZCA (1690): Antoine Furetiere, Roterdam’da Dictionnaire Universal’i yayınlamış. Hemen 4 yıl sonra, 1694’te Dictionnaire de L’Academie française yayınlanıyor. Emile Littré’nin Dictionnaire de la langue française 1863 – 1872 yılları arasında.
15. PORTEKİZCE (1712 – 1721):Raphael Bluteu’nun Vocabulario portughez e latino (Portekiz dilinden Latinceye Sözlük).
16. İSPANYOLCA (1780): Reel Academia Espanola’nın yayınladığı Diccionario de la langue espanola.
17. FELEMENKÇE (1863 – 1998): Hollandalıların Wordenboek der Nederlandsche.
18. RUSÇA (1861): Vladimir İvanoviç Dal’in sözlüğü: Tolkovıy Slovar Jivovo Russkovo Yazıka.

About Çetin Bayramoğlu

Şairim , insanım.
Bu yazı TÜRKÇEMİZ - DİL içinde yayınlandı ve olarak etiketlendi. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.