Mahtumkulu Firaki – Məhtumkulu Fəraqi – Magtymguly

Asıl adı Mahtumkulu olan şair, şiirlerinde kullandığı Firaki mahlası sebebiyle Mahtumkulu Firaki olarak bilinmektedir. 18. yüzyılda Türkmenler hakkında yazdığı sosyal ve politik şiirlerle tanınır. Türkmen şairlerin önde gelenlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Firaki, 1773 yılında, İran’ın Gülistan Eyaleti’nin Günbed-i Kavus şehrinin Hacı Kavuşan köyünde dünyaya geldi. Türkmenlerin Göklen boyunun Gerkez aşiretindendir. Kendisi gibi düşünür olan babası Devlet Mehmet Azadi’den Arapça ve Farsça dersleri aldı. İlk eğitimini doğduğu köyde alan Firaki, eğitimine; Lebap vilayetinin Halaç ilçesinin Kızılayak köyünde bulunan İdris Baba Medresesi’nde devam etti. Buhara’daki Göğeltaş Medresesi’ndeki eğitiminin ardından, Hive’de yer alan Şirgazi Medresesi’nde eğitimini tamamladı.
Medreselerde aldığı şiir eğitimiyle birlikte Arapça, Farsça ve Çağatayca’yı öğrenen Firaki, konusunu gerçek hayattan alarak yazdığı şiirlerle Türkmen şairler içinde önde gelen isimlerden oldu.
Şairliğinin yanında mutasavvıf ve düşünür de olan Firaki, 1797 yılında yaşamını yitirdi. Mezarı, İran’ın kuzeybatısındaki Aktokay köyünde bulunmaktadır ve İran hükûmeti tarafından anıt mezara dönüştürülmüştür.

Firaki, şiirlerinde; dini motifler, Muhammed ve diğer peygamberlere duyulan sevgi, evrensel ve millî değerler, sosyal dengesizlik, insanın hayatı ve toplumsal olayları kapsayan konuları, sade ve yaşadığı dönemin halk diliyle anlaşılır bir şekilde dile getirmiştir. Hemen hemen tüm şiirlerinde Türkmenleri birlik ve beraberliğe, bir devlet ve bir bayrak etrafında toplanmaya davet etmiş, insanları iyiliğe ve doğruluğa ulaşması gerektiğini savunmuştur. Kendi rüyasında dokuz kere bade içmesinden dolayı Türkmenler tarafından kendisine “Haktan içen şair” de denilmektedir.
Firaki, şiirlerinde Ahmet Yesevi’yi ustası olarak kabul etmiş, kendisinden önceki mutasavvıflardan yararlanarak eserlerini ortaya koymuştur.

alıntı…

Türkmenlerin Mahtumkulusu sıradan bir şair değildir. O, Haktan içendir, bade içendir, hem de dokuz kere.
Mahtumkulu’ya “Haktan içen şair” denilmesi kendi rüyasında dokuz kere bade içmesi ile ilişkilidir. Bu duruma Türkmence bir ifade ile, “Dokuzu tam”, Türkçe bir ifade ile de bada içme konusunda dört dörtlüğe sahip olan bir şairdir. Böylece, Mahtumkulu, şiir alemine eli diplomalı gelmiş bir şairdir.

Bu dokuz kere bada içmenin üç tanesi şunlardır:

İlk Rüyası: “Turgul Diydiler” (c.I,s.14)
Zaman: Gece yarısı (Tünün yarında)
Mekan: fırsat cayı, seyran yeri, yerin damarı, arşın kemeri, Ceberut Alemi…
İnsan: 4 atlı, 2 divane , 2 pir zade, 60 atlı, Hazret-i Peygamber, 124 bin enbiya, Ali, Selim Hoca, Baba Züryat, Veysel Kara, Bahaveddin, Zengi Baba, Dört Çarıyar.
Sonuç: Fırsat cayına götürürler, üzerinden bir şey koyarlar, bade içirirler, okuyup üflerler, pata verirler (Fatiha anlamında), sonunda da Peygamberin söylemesiyle onu (Mahtumkulu’yu) dört atlı uğurlar, yolcu eder.

İkinci Rüyası: “Uçtum Yaranlar”(c.I, s.30)
Zaman: Cuma gecesi (Anna akşamı).
Mekan: Dünya, Kehkeşan, Kara bağlık yer, özge Alem.
İnsan: Çiltenler
Sonuç: Dünyaya gezi yapar, çiltenlerin elini öper, onların meclisine katılır, özge alemden bir ses duyar, cam ile sunulan şarabı içer, gönlünü aşktan, dilini sözden doldurur.

Üçüncü Rüyası: “Boldum Giryana”(c.I,s.61-62)
Zaman: Sabah erken, ertir (sabah) namazından sonra.
Mekan: Gök yüzü =Asman
İnsan: Hızır, İsa, Şahımerdan.
Sonuç: Üç eri görür, onlardan “dilinin açılmasına” yardım ister, onlardan biri şairin göğsüne vurur, ikincisi ise bıçakla yüreğini yarar, üçüncüsü de ağzına nefes koyar. Mahtumkulu’nun dili açılır, kana kana şarap içer, yedi çeşit sual-cevap alışırlar. En sonunda da “Biz üç kişi olarak senin üstadın olduk, Alemde adın daima destan olarak yaşasın” derler ve gözden kaybolurlar.

1. O, destancı bir şairdir. Mahtumkulu kendi eserinde, el yazmasında, Şiirsel Destan Antolojisini hazırlamış ve 11 tane destan adına yer vermiş, bu destan kahramanlarının adını da (36 kere) pek çok şiirlerinde kullanmıştır.
Şairin Destan Antolojisi “İbrahim Sara” destanından başlar, “Aşık Garip” destanıyla da biter.

2. Şair Mahtumkulu eski zamanda, kendi zamanında tarihi belgelere dair bilgileri incelemeye çalışmış ve bu belgelerini önemli olduğunun farkına varmış, iyi anlamıştır.

3. Doğum yeri olan Etrek’ten başlayıp Fransa’da biten bir coğrafya adlarının sözlüğüyle karşı karşıyız.
Rumistan ,Hindistan, Şam, Yunan, Irak, Bağdat, Çin, Maçin, Kengan, Mekke, Medine, Yemen, Habeş gibi yer-yurt, ülkelerin adlarını kullanan Mahtumkulu’nun şiirsel coğrafyasındaki isimlerin sayısını elimizdeki belgelere göre 258 tanedir.

4. Mahtumkulu’nun “Bu Dünya” adlı şiiri bir şiirsel yöntemle çizilmiş Dünya Coğrafyası Haritasıdır.
Şiirde 15 devlete ait topraklar ve bunların yüz ölçümü hakkında bilgi verilmektedir.

5.Ahmet Yesevi’yi koruma hakkındaki ilk görüş Mahtumkulu’ya aittir, yani Hoca Ahmet Yesevi’nin adını yitirmemek, onun mektebini, ekolünü kurmak hakkındaki fikri Türkmenler ilk kez XVIII yy.’da Mahtumkulu’dan duymuşturlar:

“Çektigimdir gaygı-hasret,
Bu ne hadis, bu ne ummat,
Türkistan’da Hoca Ahmet-
Onun adı yitip barmış.

“Hiç kes tutmaz söze kulak,
Haksız yere boldum helak”…

(Kaynak- Ədəbiyyat: Doç. Dr. Berdi Sarıyev)

—-

Həyatı

Şair Dövlət-Məmmədin oğlu, türkmən ədəbiyatının görkəmli nümayəndəsi Məhtumkulu 1733-cü ildə, müxtəlif türkmən tayfalarının yaşadığı Kopetdağın ətəyində, Atrek çayının hövzəsində yerləşən Hacı Qovuşan kəndində anadan olmuşdur. Məhtumkulunun ailəsi oturaq Göklən tayfasının, Gerkez qəbiləsinin, Qışıq qoluna aiddir.Yetkin çağlarında Məhtumkulu özünə Fərağı ləğəbini götürüb. Erkən yaşlarından ərəb və fars dilində kitab oxumasını, atasının zəngin kitabxanasına borcludur. Bundan başqa Məhtumkulu uşaqlıqdan zərgərlik və dəmirçiliklədə məşğul olub. 1753-cü ili Buxara xanlığında Qızıl-Ayağdaki İdris-Baba mədrəsəsində oxuduqdan sonra, 1754-cü ildə Buxaranın məşhur Kəkildaş mədrəsəsindədə bir il oxuyur. Burada o öz dövrünün savadlı adamlarından sayılan mövlana Nuri-Kazım ibn Baharla tanış olur və onunla birlikdə səyahətə çıxaraq Özbəkistan, Tacikistan, Əfqanıstanı keçərək gəlir Hindistanın şimalına. 1757-ci ildə hər ikisi o dövrün elm mərkəzlərindən biri və çoxlu mədrəsəsi olan Xivə şəhərinə gəlirlər. Burada Məhtumkulu Şirqazi xanın 1713-cü ildə tikdirdiyi mədrəsəyə daxil olur. 1760-ci ildə atasının ölümü ilə əlaqədar o vətəninə qayıdır. Sevdiyi qızın başqasına ərə verilməsi və iki böyük qardaşının ölümü ona böyük zərbə olur. Qardaşlarına olan niskil onun şeirlərində iz buraxmışdır. Lakin bununla onun məhrumiyətləri bitmir. O evlənir, lakin onun iki oğlu gənc yaşlarında vəfat edirlər. 1760-cı ildə sonra ölümünə kimi o Manqışlaqa,Həştərxana, Azərbaycana oradanda Yaxın və Orta Şərq ölkələrinə səyahət edir. Məhtumkulunun əsas nailiyəti, klassik ədəbiyyatı folklor ilə yaxınlaşdırmasıdır. O həmçin türkmən ədəbiyatını ərəb və fars təsirlərindən xeyli azad edib.Şair 1783-cü ildə vəfat edib. Məhtumkulu türkmənlərin birləşməsini istəyirdi. Bu onun yaradıcılığında yer almışdır. Türkmənlərin özlərini ayrı-ayrı tayfalara aid edən bir millət hesab edirdi. Məhtumkulunun yaradıcılığı Azərbaycanın görkəmli yazıçıları Molla Pənah Vaqifə və Molla Vəli Vidadiyə çox təsir etmişdir. Həmçin Məhtumkulu özüdə heç şübhəsiz Azərbaycan ədəbiyyatından təsirlənmişdir.

Məxdumqulunun ən yaxşı məhəbbət şeirləri də məhz Mənliyə, onun həsrətinə həsr edilib. Bu şeirlərin hər birində Məxdumqulunun ürəkləri indi də yandıran, göynədən, insanın ruhunu sızladan əzabları, sonsuz kədəri var:

Elləri var toy-düyünlü,
Soyuq sulu, göy çəmənli,
Eli – Göylən, adı – Mənli,
Nazlı dildardan ayrıldım

Pərdə çəkib üzlərimə,
Rəvac verib sözlərimə,
Məxdumqulu, gözlərimə
Bircə Mənli xan görünər.

Atan bağrı daş olsun,
Anan gözü yaş olsun,
Min bəlaya tuş olsun
Yarı yardan ayıran

—-

Magtymguly is widely believed to have been born in the Hajygowshan village near Gonbad-e Qabus city in what is now the Iranian province of Golestan. In his poetry, Magtymguly says “Tell those who enquire about me that I am a Gerkez, I hail from Etrek and my name is Makhtumkuli,” identifying his homeland as the banks of the Etrek River and expressing his identity through his tribe.
He received his early education in the Persian and Arabic languages from his father Döwletmämmet Azady a leading scholar at that time. He went on to study in various madrassahs, including the Idris Baba Madrassah in the village of Gyzyl Ayak, the Madrassah of Shir Gazi Khan in Khiva, and may have also studied in Bukhara for some time. Upon his return home, Magtymguly worked as a silversmith while he taught and wrote. He went on to develop a realistic style of writing about 18th century Turkmen that proved very popular and ultimately led to him becoming one of the most cherished Turkmen poets of all time. He was also a devout naqshbandi Sufist who was said to have traveled throughout all the lands comprising modern Turkmenistan, teaching and praying for the salvation of his people.
Not much is known about Magtymguly’s family life. He was unable to marry Mengli, the woman that he loved, yet it seems he was married to someone else. His elder brothers Abdulla and Mahammetsupa disappeared, and his children died young. Magtymguly was also pained by the loss of his father, with whom he had maintained close scholarly relations throughout his life.
Some of Magtymguly’s poetry, along with stories collected from Turkmen oral traditions, suggest that the poet was taken prisoner at some point in his lifetime, likely in Mashad, Iran. It is unknown who took him captive, yet such events were common in 18th century Iran and Turkmenistan. A servant of the ruler, who was also a Turkmen, allegedly aided Magtymguly’s escape.
Pyragy is buried in Aktokay village in north-eastern Iran.

Magtymguly was one of the first Turkmen poets to introduce the use of the classical Chagatai, the court language of the Khans of Central Asia, as a literary language, incorporating many Turkmen linguistic features. As such, his poetry exemplifies a trend towards increased usage of Turkic languages (as opposed to Persian), and Magtymguly is revered as the founder of Turkmen poetry, literature, and language.[8] Magtymguly is widely revered as holy among Turkmen communities, and his poems are often quoted as proverbs in Turkmen society.

—-

MAGTYMGULUDA DÜNÝÄNIŇ TYMSAL TESWIRI

Tymsalyň şahyrana düşündirilişine, ondaky jemgyýetçilik-pelsepewi we sopuçylyk manydyr mazmuna göz ýetirmek üçin geliň, ilki bilen Magtymguly atamyzyň setirlerine salgylanyp, “dünýä” sözi baglanyşykly käbir tymsallary linwistik terezä goýup, öwrenmäge çalşalyň:
1. Dünýä düýşdür, örän gysga wagtlaýyndyr: “Bir gije düýş gördüň, ertiri ýokdur, Dünýäniň tymsaly düýşdür, ýaranlar!”(Keçdir ýaranlar), “Pyragy, dünýä düýşdür, Düýş görseň, düýbi hiçdir.”(Diş gitmek). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + halk ynanç. &)
2. Dünýä iki sany warakdyr (sahypadyr), hem az, hem gysga wagtlykdyr: “Bu dünýä diýgeniň iki warakdyr, Ýarysy garadyr, ýarysy akdyr.”(Keçdir ýaranlar). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + mat. &+ poligraf. neşir. &).
3. Dünýä ýalançy (ýalançy dünýä), dünýä-aldawçydyr: “Jebri-jepasy köp, ýalançy dünýä, Goýmaz sen gezmäge ýaru-ýar bile.”(Ar bile), “Kimdir ýalançyda tutan jahany, Tutanyň ellerin açyp baradyr”(Geçip baradyr), “Ýalançyda ýegdir galsa ýagşy at, Bu dünýäge gelmiş bolsaň, öter sen.”(Ýeter sen), “Ynanmagyl bu dünýäniň barlygna, “Bar-bar” bilen ýok bolar sen, ýiter sen”(Ýeter sen), “Bir gün aşymyza awy gatar sen, Owwal aldap biýr sen baly, dünýä heý!”(Saly, dünýä heý!). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + ahlak-häsiýetn. &+ jenaýat. &).
4. Dünýä panydyr, geçijidir, uzak eglenmez, geldi-geçerdir: “Pany dünýä ynanmaň, Altyn-kümüşe guwanmaň”(Atça bolmaz), “Bu dünýä panydyr, tutmaz binany, Bu dünýäge gelen geçip baradyr.”(Geçip baradyr), “Ýaranlar pany dünýäniň, Ahyry bibat görüner”(Bibat görüner). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + din. &+ hlk. ynanç. &).
5. Dünýä gowgadyr, goh-galmagaldyr: “Bu dünýä gowgadyr, bir galmagaldyr, Kimi “ber-hä-berdir”, kim “al-ha-aldyr”, Ýigitler, bu dünýä şuňa mysaldyr, Bark urar asmanda, baran eglenmez!”(Pygan eglenmez) “Bolan günüň toýdur, ölen günüň-waý, Başdan-aýak galmagaldyr, bu dünýä”(Ýolmuş bu dünýä). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + jemgyýet-hukuk. & + jenaýat. ).
6. Dünýä bazardyr, alyş-beriş, aluw-satuw, söwda merkezidir: “Gulak salyp bir köşede oturdym, “Ber-hä-bermiş”, “al-ha-almyş” bu dünýä.”(Bu dünýä). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + jemgyýet-ykdysady. & + söwda. &).
7. Dünýä talaňçydyr: “Dyrnagy demirden talaňçy dünýä, Işiň ýokdur, namys bile, ar bile.”(Ar bile). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + jemgyýet-hukuk. & + jenaýat. &).
8. Dünýä bir kerwensaraýdyr: “Bu dünýä göýä bir kerwensaraýmyş, Gelen ýük ýazdyryp geçip baradyr.”(Geçip baradyr). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + ulag-gatnaşyk. & + gurluşyk. ).
9. Dünýä bir ýylandyr, mardyr, dünýä bir syçandyr: “Dünýä mardyr, ýassanyban ýatyp sen, Ynjalarmy bile ýatan mar bile?”(Kär bile), “Bu dünýä bir kör syçanyň mysaly, Kökleri birbe-bir kertip durupdyr” (Utup durupdyr). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + zool. &).
10. Dünýä bir menzildir: “Dünýä bir menzildir gelip-geçerge, Bu menzile gelgen, gitmeýin galmaz.” (Ýetmeýin galmaz). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + geograf. &)…wb.
Mysallardan görnüşi ýaly, ussat şahyr atamyz Magtymguly “dünýä” sözüniň şahyrana tymsalyny öz goşgy setirlerinde çeperçilik nusgalary bilen jaýdar görkezipdir.
Berdi Saryýew, Ankara uniwersitetiniň türkmen dili mugallymy.

About Çetin Bayramoğlu

Şairim , insanım.
Bu yazı DİN, EDEBİYAT, FELSEFE, MEŞHURLAR içinde yayınlandı ve olarak etiketlendi. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.