“Mühendis Başı!..” : Ebü’l İz

sibernetik

“Mühendis Başı!..”

Sibernetik, bir haberleşme, kontrol, denge kurma ve ayarlama bilimidir. Modern sibernetiğin kurucularından sayılan İngiliz nöroloji Profesörü Dr. Ross Ashby, 1925 yıllarında üstün denge durumunu ortaya attığı zaman, otomatik olarak işleyen sistemlerin üstünde, bunları kontrol eden sistemlerden söz etmişti. Hâlbuki bu bilginden tam 800 yüzyıl önce bir Türk Bilim Adamı olan Ebü’l İz İsmâil El-Cezerî, (?-1206), otomatik çalışan sistemler üstünde, bunları otomatik olarak kontrol eden denge durumu sistemlerini kurmayı başarmış ve bunları çalıştırmıştır. Ebu’l İz el-Cezerî, Diyarbakır’da Artuk Türkleri zamanında yaşamış bir ilim adamımızdır. Ebu’l İz, Kitabü’l Hiyel, ”Görüntüler Kitabı”, adlı eseri ile Sibernetik ilminin ilk kurucusu olmuştur. Zamanımızdan 8 asır önce Diyarbakır’da Artuklu Hükümdârı Sultan Mahmut bin Mehmet bin Karaaslan, sarayın başmühendisi olan El-Cezerî’yi huzûruna çağırarak şöyle der:

“Bilirsin ki, abdest işlerinde adamlarımın bana su dökmelerine rızâm yoktur. Bana öyle bir şey yapasın ki, ben onunla iştigal edeyim.”

Bu emri alan başmühendis, El-Cezeri derhal işe koyulur ve otomatik bir su dökme makinesi yapar. Onun yaptığı otomatik makineleri bu arada su dökme makinesinin resimlerini Bilim ve Teknik dergisinin 110 ve 112. sayılarında merak edenler görebilirler. Bilim adamımızın 55 âdet su, mekanik ya da sedef bilyeler ve miller yardımıyla türlü türlü yürüyen ve hizmet eden robot adamlar, mızıkalar, orglar, eğlence araçları, bentler ve barajlarda kullanılan çark sistemleri ve kilit mekanizmaları gibi âletler yapmıştır.

Ebü’l İz’in “Mekanik Hareketlerden Mühendislikte Yararlanmayı Kapsayan Kitap” olarak bu günkü dile çevirebileceğimiz Arapça yazılı bir kitabının orijinal nüshalarından biri, İstanbul’da Topkapı Sarayı III. Ahmet Kitaplığı’nda bulunmaktadır. Ebü’l İz, bu kitabını 1205-1206 yılları arasında yazmıştır. Bu kitabı ecnebiler Dortrecht ve Boston’da İngilizce olarak basmışlar ve 96 dolar fiyatla satışa çıkarmışlardır. Nature adlı dergi 1974 yılının Mart sayısını, ünlü Türk bilgini Ebü’l İz’e ayırmıştır.

Derginin 286. sayfasına Ebü’l İz’in Hidromekanik güç ile işleyen Tavus Kuşları bulunan eserlerinin resimleri konulduktan sonra, bu resmin altına özetle şu satırlar yazılmıştır:

“Onun mekanik aygıtlardan bir tânesi su gücü ile işleyen saati idi. Oldukça büyük bir havuzdan boşalan su, her yarım saatte bir boşalarak pistona hareket sağlıyordu. Bu nedenle de bütün sistem saat başı makaralar ve palangalarla dönüyordu. Bu anda da erkek tavus kuşu ile dişi tavus kuşu, karşılıklı dönüş hareketinde bulunuyorlar ve bu anda da dişi tavus kuşu ötüyor. Dönen bu su çarkı, iki genç tavus kuşunun birbirine karşı bağırıp çağırmalarını düzenliyordu. Sol tarafta bulunan kaldıraç kolu ise, suyun boşalmasını ve tekerleğin dönüşünü sağlıyordu.”

Ebü’l İz’in söz konusu kitapta târif ettiği makinelerden bir kaç tânesi Alman profesörlerinden Widemann tarafından yapılmış ve bunlar mükemmel olarak çalışmıştır. Bu gün bu makineler, Almanya’da Erlangen Üniversitesi’nde bulunmaktadır , .

Ebü’l İz’in yaşadığı çağda elektrik gücü, manyetik güç, foton etkisi ya da elektromanyetik güçler olmadığı halde, onun yalnız su gücü ve basınç etkisinden faydalanarak bu sistemleri kurabilmiş olması, atalarımızın ilmin bir ana kolu olan bilime de ne kadar yatkın olduklarını ve önem verdiklerini ve ilmin asıl sâhibi olduklarını göstermektedir. Ayrıca, bu ilim adamlarımızın faydalandığı sâdece su gücü ve basınç etkisi olduğu halde, bu kadar muazzam hidromekanik prensiplerle çalışan otomatik makineler yapabilmiş olmaları, Milletimizin, Avrupalıların prensiplerini 1925 yıllarında kurduklarını söyledikleri Sibernetik Bilimi târihi içinde de ne kadar eski ve ileri olduğunu belgelemektedir.

Prof. Dr. Mustafa TEMİZ

About Çetin Bayramoğlu

Şairim , insanım.
Bu yazı BİLİM içinde yayınlandı ve olarak etiketlendi. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.