DİVAN EDEBİYATINDA NAZIM TÜRLERİ

Tevhid: Allah’ın birliğini ve yüceliğini anlatan şiirlere denir. Genellikle kaside biçiminde yazılır. Bununla birlikte terkib-i bend terci-i bend ve musammat biçimleriyle yazılanlar vardır. Divanların başında yer alır. Allah’ın büyüklüğü, isimleri, sıfatları, kuvvetinin sonsuzluğu, Allah karşısında kulun acizliği vs konular anlatılır. En ünlü Tevhid Nabin’in tevhididir.

Methiye: bir kimseyi övmek için yazılan eserlere denir manzum dur. İki türlüdür birincisi önemli devlet adamları için yazılanlar ikincisi din adamlarına ulu kimselere yazılanlar genellikle kaside biçiminde yazılır. Abartılı üslup kullanılır. En güzel örneklerini nef’i vermiştir. Nef’i, Aşıki, Esrar Dede

Mersiye: Bir kimsenin ölümü üzerine duyulan üzüntü ve acıyı anlatmak için ölüyü över nitelikte yazılan manzum eserlerdir. Daha çok terkibi bend biçimiyle yazılırlar lirik bir anlatımı vardır. Kerbela olayını anlatan pek çok mersiye vardır. Baki şeyh galip kazım paşa Yahya Bey mersiye yazarlarıdır.

Fahriye: şairin kendi üstünlük ve erdemlerini anlattığı şiirlere denir. Şair sanatkârane bir gururla şiiri ve şairliğini över. Çeşitli abartılarla kendisini diğer şairlerden üstün olduğunu söyler. En ünlü fahriye yazarı nefi dir. Necati zati baki nedim önemli fahriye şairlerindendir.

Şehrengiz: bir şehrin güzelliklerinden ve güzellerinden bahseden manzum eserlere denir. Yalnızca Türk edebiyatında görülen milli bir nazım türüdür daha çok bursa İstanbul Edirne ile ilgili şehrengizler yazılmıştır. ilk şehrengizi mesihi yazmıştır. Zati hayreti neşati fehim lami önemli şehrengiz yazarlarıdır

Hamse: Aynı şaire ait beş mesneviden oluşan mecmualarım genel adıdır. Bu divan şairi için şiirde varılacak rütbelerin büyüğüdür. Genellikle hicranlı bir aşkı konu alan mesnevilerden oluşur. Bezende soyut kavramlarla ilgili mesnevilerde hamse içinde yer alır. İlk hamse üstadı Alişir Nevai dir son hamse üstadı da Sübhizade feyzi dir.

Hilye: başta hazreti peygamberimiz olmak üzere diğer peygamberler ile 4 büyük halifelerin iç ve dış güzellikleri ile örnek davranış biçimlerini anlatan eserlere denir. Kaynağını hadis ve tarih kitaplarından alır. Manzum mensur karışık olabilir. En önemli hilye hakanı Mehmet Bey e aittir. Cevri Neşati Mustafa Fehmi önemli hilye yazarlarıdır.

Mevlid : hazreti Muhammed in doğumu başta olmak üzere hayatı , mucizeleri , gazaları , ahlakı , vefatını ve hilyesini övgüyle anlatan eserlere denir. Çoğunlukla manzumdur. Mesnevi nazım şekliyle yazılmışlardır. Süleyman çelebinin mevlidi Türk edebiyatının En önemli mevlitlerindendir. Hamdullah Hamdi, Yazıcıoğlu Mehmet önemli Mevlid yazarlarıdır.

Siyer: peygamber efendimizin hayatını ve savaşlarını anlatan eserlere denir. Lirik bir söyleyiş ile tarihi gerçeklere dayalı eserlerdi. En önemli özelliği hazreti muhammed’in biyografisini veriyor olmasıdır. Siyer yazan en önemli sanatçı bakidir.

Tezkire: edebiyat alanında ünlü olmuş kişilerin biyografilerini ve sanatçı kişiliklerini anlatıp çalışmalarından örnekler veren eserlerin genel adıdır. Osmanlılar döneminde otuz kadar tezkire yazılmıştır ilki Sehi’nin heşt-bihişt adlı eseridir. Edebiyat tarihi açısından çok önemlidir. Güfti sadıki beliğ fatin şefkat önemli tezkire yazarlarıdır.

Münşeat: Küçük nesir yazısı ve mektupların bir araya toplandığı mecmuaların genel adıdır. Süslü yazı örneklerinin toplandığı eserlerdir. Divan şairlerinden pek çoğu münşeat bırakmışlardır. En ünlü münşeat Feridun Ahmet Bey i mecmua-i münşeatü’s-selâtin dir. Nabi fuzuli nergisi veysi asım önemli münşeat yazarlarıdır.

Nazire: bir şairin şiirine başka bir şair tarafından aynı ölçü ve uyak ve redifle yapılan benzerine denir. Nazire beğenilen bir şiire karşı yazılır. Şaire üslubunun beğenildiğini anlatmak için yazılır. Nazire kuru bir taklitçilik değildir. Hatta bazen nazire olarak söylenen şiir orijinalinden güzel olabilir. Şirine nazire yazılan şaire değer verilmiş ona iltifatta bulunulmuş demektir. Kazım paşa, nedim ve fuzuli ye nazire yazmıştır.

Tehzil: ünlü bir şiire aynı ölçü ve uyakta şaka ve alay yollu yazılmış nazirelere denir. Bayağılıktan uzak zarif ve güzel olması gerekir. şair ya konuya mizahi bir nitelik verir yada ciddi bir şiiri mizahi duruma sokar.Güfti,süruri,havayi,Enderunlu vasıf,Halil Nihat Boztepe önemli tehzil sanatçılarındandır.

İnşa : eski nesirdir. Divan edebiyatının şiir ağırlıklı bir edebiyat olması inşa’nın gelişmesini engellemiştir. İnşa: inşa-yı talebi ve inşa-yı ayr-ı talebi olmak üzere ikiye ayrılır. Nabi nedim fuzuli önemli inşa yazarlarındandır.

Şarkı: Türk edebiyatında bestelenmek amacıyla yazılan eserlerdir. Dört dizeli bentlerle yazılır. Şekil yönünden murabba ya benzer. Sonda tekrarlanan dize nakarattır. Şair genellikle son beyitte mahlasını söyler. Konusu aşk sevgili ayrılık içki eğlencedir. Dilin sade olmasına özen gösterilir.en yaygın kafiye şekli aAaA dır. Nedim naili Enderunlu vasıf önemli şarkı yazan sanatçılardandır. En çok şarkı yazan Enderunlu vasıftır.

Sur-name: şehzadelerin sünnet düğünleri ile sultanların doğum ve evlilik törenlerini konu alan şiir veya düzyazı eserlerin genel adıdır. Sanatlı bir üslupla yazılır. Yazıldıkları dönemin sosyal hayatını anlattıkları için tarih açısından önemlidirler. Üç konu işlenir 1-sünnet törenleri 2- evlilik törenleri 3- doğum şenlikleri Nabi seyyid Vehbi haşmet önemli sur name yazarlarıdır.

Tarih: savaş barış doğum ölüm sakal bırakma vb olayları saray çeşme gibi yapıların yapılış yahut yenileniş yıllarını ebced denilen usul ile tespit edilen nazım türüdür. Tarih olarak yazılan kıt’a nın genellikle son mısrasının harf değerlerinin toplamı düşürülen tarihi gösterir. Şu çeşitlere ayrılır tarih-i tam, ta’miyeli tarih, tarih-i mücevher, tarih-i düta, tarih-i mühmel, lafyen ve manen tarih, lugazlı tarih. Süruri Nabi Ayni tarih yazarlarındandır.

Kıyafet-name: Kişlerin diş görünüşlerinden ahlak ve karakter yapıları hakkında çıkarılan yargıları konu alan eserlerin genel adıdır. Dış yapıdan içyapı anlaşılmaya çalışılır. İnsanın vücut yapısıyla ruh hali ve kişiliği arasında ilgi kurulup genel kurallar çıkarılır. En ünlü örneği Erzurumlu İbrahim hakkı ya aittir. Hamdullah Hamdi, Kaşani , Nesimi kıyafetname yazarlarındandır.

Menakıb-name: bir velinin hayatı çerçevesinde oluşmuş menkıbe veya kerametlerini anlatan dini tasavvufi eserlere denir. Amaç halka anlatılan veliyi tanıtmaktır. Dil ve üslubu halk diline yakındır. Olağan üstü olaylar fazladır. Namık paşa Sakıb Bey Mustafa dede menakıbname yazarlarındandır.

Gazavat-name: din düşmanlarıyla yapılan savaşları konu alan eserlerdir. Detaylı oldukları için tarihi bir önem taşırlar. Yazarın izlenim ve anılarına dayanan eserler oldukları için güvenilir kaynaklardır. Sonradan kaleme alınan Gazavat namelerde vardır. Kâşifi önemli gazavat-name yazarlarındandır.

Seyahat-name: gezip görülen yerler hakkında yazılan eserlerin genel adıdır. Seyahatnameler gezilen yerlerin insan ve çevre özellikleri ile adetleri, yaşam vs. hakkında bilgi verir. En önemli seyahat name yazarı evliya çelebidir. Seyahatname eseri dünya edebiyatında benzeri bulunmayan nadir eserlerdendir.

Letaif-name: latifeler içeren eserlerin genel adıdır. İçlerinde fıkra ve hezl bölümleri çok az bulunabilir. Ahmet dedenin bir eseri vardır çeviri bir eserdir.

Sefaret name: elçi olarak bir ülkeye gönderilen kişilerin veya beraberlerinde bulunanlardan birinin Elçilikleri sırasında gördükleri ve yaptıkları ile siyasi izlenimleri anlattıkları eserlerin genel adıdır. Sefaret nameler ilişkide bulunulan devletlerin sosyal ve ekonomik durumları yaşama biçimleri hakkında bilgi içerir. Bu yönden tarih açısından önemlidir. Çelebi Mehmet Efendi. Ahmet Durri, Ahmet resmi sefaret name yazan sanatçılardandır.

Nasihatname: öğüt verici özellikte yazılmış olan didaktik eserlerdir. Mesnevi seklinde olabildiği gibi küçük manzumeler şeklinde de olabilir. Kaside nazım şekli bunlar için uygundur. Nabi nin Hayriyye’si ile Sünbülzade Vehbi’nin Lütfiyye’si önemli nasihatname örneklerinden dir.

Siyaset name: devlet idare edenlere yöneticilik sanatı hakkında bilgi verip önerilerde bulunan ahlaki didaktik eserlerin genel adıdır. Konular anlatılırken ayet hadis atasözü vs parçalar da esere serpiştirilir. Devirleri içinde en iyi devlet idaresinin nasıl olması gerektiğini, halkın sorunlarını dile getirir. Yusuf has Hacip in kutadgu bilig ile nizamü’l-mülk’ün siyaset-name adlı eserleri önemli siyaset-name örnekleridir.

İYDİYE: bayramın gelişi nedeniyle bir büyüğü över nitelikte yazılan kasidelerdir. Bayramın gelişinin övülen kişi için uğurlu olması temenni edilir.genellikle bahşiş maksadıyla kaleme alınır.en önemli iydiye şairi hayalidir.

Miraciye: Hz. Muhammed’in miraç mucizesini konu alan manzumelerdir. Daha çok kaside nazım şekliyle yazılır. Manzum olduğu gibi mensur da olabilir. Miraç name adıyla da bilinirler. Menkıbevi bir anlatım hakimdir. Sanatkârane bir üslupla yazılmışlardır. Önemli Miraciye yazarları : Neşati Sabit Nahifi nazım dır.

Ramazaniye :ramazan ayının gelişini tebrik için yazılan ve devlet büyüklerine sunulan kasidelerdir. Böyle kasidelerin girişinde ramazan ayında bahsedilir. Enderunlu vasıf’ın önemli bir Ramazaniye eseri vardır.

Bahariye: klasik edebiyatta bahar tasvirleriyle başlayan kasidelerin genel adıdır. Divan şiirinde baharın büyük önemi vardır. Şairler bahardan söz açarak kasidelerinde övdükleri kişiler için bu mevsimin uğurlu olması temennisinde bulunurlar. Baharın gelişiyle onları tebrik ederler. Nef’i ve Tevfik Bey bahariye yazan önemli sanatçılardandır.

Şitaiye: teşbih bölümünde kış ve kış hallerinden bahsedilen kasidelere denir. Divan edebiyatında kış mevsimini konu olarak işleyen şiirlere de şitaiye denir. Ziya Paşan’ın bir şitaiyesi vardır.

Şathiye: tasavvuf edebiyatında ciddi bir düşünceyi ya da duyguyu iğneleyici ve alaylı bir şekilde anlatan şiirlere denir. Şaka ve alay yollu yazılan şathiye ye daha çok tekke şairleri ilgi göstermiştir genellikle Bektaşi şairlerinde rastlanan şathiyeler ya gazel ya da semai koşma gibi kafiyelenmiştir. Hece ölçüsünün 7+7=14 6+5=11 veya 4+4=8 ‘li kalıplarıyla da yazılabilirler. Kaygusuz abdal yunus emre şathiye yazan şairlerdir.

Nevruziye: bahariye gibi bahar gelince yazılan şiirlerdendir. Bahariye ile ayni özelliktedir.

Temmuziye: havaların ısınmasına bağlı olarak şairlerin yazıp devlet büyüklerine sundukları kasidelerdir. Havaların ısınmasını konu alır.

Suriye: yapılacak bir düğünle ilgili şairlerin yazıp devlet büyüklerine ya da sevdiklerine sundukları kasidelerdir.

Kasriye :yeni yapılan kasr yani köşk ile ilgili şairlerin yazıp devlet büyüklerine sundukları kasidelerdir.

Rahşiyye: güzel atlara binilmesini konu alıp padişahlar sunulan kasidelerdir.

Saki name: aşk şarap kadın gibi konuların işlendiği şiirlerdir. Gerçek ya da mecaz anlamıyla içki ve içki âlemleri övülerek anlatılır. Divan edebiyatında pek çok yazılmış saki name vardır. Fuzuli revani nadiri önemli saki name yazarlarıdır.

Cemreviyye: divan şairlerinin cemre düşmesiyle dönemlerindeki önemli devlet adamlarına sunmak için kaleme aldıkları kaside türüdür.

Lugaz: herhangi bir nesnenin özellikleri anlatılarak yazılan manzum bilmecedir. Soru biçiminde düzenlenir. İçinde çözüme ilişkin ipuçları vardır. Aruzla yazılıp divanların son bölümlerine konulur. Sünbülzade Vehbi’nin böyle bir eseri vardır.

Kıssa: öğüt verici ve öğretici öykü, fıkra, masal, menkıbe türü eserlere denir. Daha çok mesnevi biçiminde yazılır. Düzyazı olanı da vardır. Ahmet Cevdet paşanın bir eseri vardır.

Baha-ı tevil: ölçülü uzun nesir cümleleri niteliğindeki uyaklı dizelerden oluşan bir türdür. Pek az örneği verilmiştir dizelerde seciler yapılır. Dizelerin ölçüsü herhangi bir kalıbın ana parçalarını tekrarlanmasıyla oluşur. Şeyh galip’te örneği vardır.

Tarif name: makam sahiplerini vazifelerinin özelliklerine göre birkaç beyit içinde anlatan mesnevi şeklindeki eserlerdir.

Tazmin :başkasına ait olan bir dize yada beyitin bir sair tarafından herhangi bir nazım biçimiyle tamamlanmasına ve böylece yazılan şiire denir.bir dize veya beyit gazel ve kaside içinde de tazmin edilebilir. Nedimin sadrazam reşit ali paşa için yazdığı ‘üstüne’ redifli gazelde Rasih in bir gazelinin matla beytini tazmin etmiştir.

Münacat: Allah’a yapılan yalvarış ve yakarışları anlatan şiirlere denir. Nesir olanına tazarru name denir. Arap edebiyatından fars edebiyatına oradan da Türk edebiyatına girmiştir. Dini konular daha fazla ele alınır Allahın yüceliği karşısında çaresiz ve zavallı kullar olarak Allaha yakaran şairler kulun acizliğinden ve Allaha muhtaç oluşundan bahsederler. Çoğunlukla kaside biçimiyle yazılırlar

Na’t: Hz.peygamberi övmek ve ona yalvarıp şefaat dilemek amacıyla yazılan şiirlere denir. Konusu Hz peygamberin mucizeleri, risalesi, hicret olayı vs olabilir. Kullanılan dil ağırdır sanatlıdır. Genellikle kaside biçimiyle yazılırlar. Fuzuli’nin su kasidesi edebiyatımızın aşılamayan naatlarındandır. Nazım Nabi şeyh galib in çok güzel na’tları vardır.

Kırk hadis: peygamber efendimizin 40 adet hadisi ile bu hadislerin açıklayıcı bilgilerinden oluşan koleksiyonlardır. Dini, öğretici ahlaki sosyal ve edebi niteliktedir. Önce hadis sonra tercümesi sonrada gerekiyorsa açıklaması yazılır. Fuzuli ve seyyid Vehbi bu türde eser veren önemli sanatçılardır.

About Çetin Bayramoğlu

Şairim , insanım.
Bu yazı EDEBİYAT içinde yayınlandı ve olarak etiketlendi. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.