Kırım Tatar Dili ve Edebiyatı

Zemaneviy Qırımtatar latin imlâsı
Türkiyede yaşağanlarğa yardım
Qırımtatar elifbesi
· Zemaneviy Qırımtatar latin elifbesi 31 ariften ibarettir. Şu elifbede Türk ariflerinden ğayrı daa eki arif bar: Ñ ve Q.
· Qırımtatar elifbesinde W ve X arifleri yoqtır.
· Qırımtatar imlâsında  işareti qullanıla, Î ve Û işaretleri ise qullanılmay.
Qırımtatar latin imlâsınıñ bazı qaideleri
1. Q ve K arifleri
· Q arfi qalın sozuqlarnen (a, ı, o, u) ile yazıla:

Doğru: qara, qırmızı, qol, quvanç, yazmaq, sıq, çoq, dostluq, aqqındaYañlış: kara, kırmızı, kol, kuvanç, yazmak, sık, çok, dostluk
· K arfi ince sozuqlarnen (e, i, ö, ü) ile yazıla:

Doğru: kerek, kitap, köy, kün, terek, birlik, kök, bölükYañlış: qereq, qitap, qöy, qülmeq, tereq, birliq, qöq, bölüq
İstisnalar
· Arap tilinden alınma sözlerniñ bazılarında qi ve iq birikmeleri rastkele:istiqlâl, muvafaqiyet, inqilâp ve daa bir qaç söz
· kâ birikmesinen sözler: kâğıt, aveskâr, tükân, …
· Rus ve Avropa tillerinden alınma sözlerde Q degil de, tek K arfi yazıla:kontsert, komediya, kurs, uçastka, kapik, kampaniya
2. Ğ ve G arifleri
· Ğ arfi qalın sozuqlarnen (a, ı, o, u) ile yazıla:

Doğru: dalğa, ğıyabiy, uyğun, aytacağım, balığım, dostluğı, qalğan, bazarğaYañlış: dalga, gıyabiy, uygun, aytacagım, balıgım, dostlugı, qalgan, bazarga
· G arfi ince sozuqlarnen (e, i, ö, ü) ile yazıla:

Doğru: diger, degil, göl, güzel, teregi, birligi, ögünde, küçlügimYañlış: diğer, değil, ğöl, ğüzel, tereği, birliği, öğünde, küçlüğim
İstisnalar
· Rus ve Avropa tillerinden alınma sözlerde Ğ degil de, tek G arfi yazıla:gazeta, galereya, garaj
3. Ñ arfi
3.1. Ñ qayerde yazıla
a) -ñ, -ıñ, -iñ, -uñ, -üñseniñ babañ, seniñ kitabıñ, seniñ eliñ, seniñ dostuñ, seniñ közüñsen yaptıñ, sen keldiñb) -ñız, -ñiz, -ıñız, -iñiz, -uñız, -üñizsiziñ babañız, siziñ eliñiz, siziñ kitabıñız, siziñ eliñiz, siziñ dostuñız, siziñ közüñizaşañız, diñleñiz, qaytıñız, keliñiz, oluñız, köçüñizsiz yaptıñız, siz keldiñizc) -nıñ, -niñ kitapnıñ cıltı, onıñ adı, mektepniñ bağçası, talebeniñ defteri
3.2. Ñ qayerde yazılmay
a) -nı, -nikitapnı aldım, köyni kördim

b) -nenolarnen beraber, bir dostumnen yaptım, uçaqnen keldim

c) -dan, -den, -tan, -tenondan, şeerden, çoqtan, mektepten

d) -ğan, -gen, -qan, -kenolğan, kelgen, açqan, keçken

3.3. Ñ qayerde em yazılıp, em de yazılmayıp ola
Bu qaideler bir baqışnen mürekkep körünip ola, amma aslında er şey qolaydır. Yazılış, şey ya da areket kimge ait olğanınen bağlı. “saña” ait olsa ñ yazıla, “oña” ait olsa da n yazıla.

a) -sıñ, -siñ VS -sın, -sin, -sun, sünsen yapasıñ, amma o yapsınsen ketesiñ, amma o ketsinb) -ñda, -ñde, -ñdan, -ñden VS -nda, -nde, -ndan, -ndenseniñ yanıñda(n), amma onıñ yanında(n)seniñ mektebiñde(n), amma onıñ mektebinde(n)c) -ıña, -iñe, -uña, -üñe VS -ına, -ine, -una, -üneseniñ başıña, amma onıñ başınaseniñ mektebiñe, amma onıñ mektebineseniñ qoluña, amma onıñ qolunaseniñ köyüñe, amma onıñ köyüne

3.4. Tamırında Ñ arfi bar olğan bazı sözler
añ, añlamaq, beñzemek, biñ, çıñ, eñ, göñül, deñiz, deñişmek, diñlemek, keñ, mañlay, oñ, оñaytlı, soñ, sıñır, siñir, tañ, Tañrı, teñ, şeñ, yañlış, yañğıramaq, yañı, yeñmek, maña, saña, oña, buña, şuñaDiqqat: teñ (=eşit, denk), amma ten (=vücut)oñ (=sağ), amma on (=10)yañı (=yeni), amma onıñ yanımaña (=bana), amma mana (=anlam)eñ (msl. eñ balaban, eñ eski), amma en (=genişlik)
İzaat
Yuqarıdaki qaideler osmanlı-arap ya da kiril urufatını bilgenler içün pek qolaydır. İşte:
latin
q
k
ğ
g
ñ
n
kiril
къ
к
гъ
г
нъ
н
arap
ق (qaf)
ك (kef)
غ (ğayn)
گ (gef)
ڭ (sağır kef)
ن (nun)

4. I, O, U ve İ, Ö, Ü arifleri
Qırımtatarca I, O, U ve İ, Ö, Ü arifleri tamam türkçe kibi yazıla.Doğru: siz, bilmek, eki, kiriş, öz, üst, böcek, cümle, gül, köz, kün, mümkün, şükür, tüşünce, sürgünYañlış: sız, bılmek, ekı, kıriş, oz, ust, bocek, cumle, gul, koz, kun, mumkün, şukür, tuşunce, surgün

Bunıñnen beraber qayd etmek kerek ki, qırımtatar İ, Ö, Ü ve türk İ, Ö, Ü biraz faqlıca telâffuz etile. Qırımtatar sesleri türk seslerinden farqlı olaraq qalınca yani (I, O, U seslerine yaqınca telâffuz etile).

5. Â işareti
· Â işareti tutuq seslerniñ uzunlığını degil de, tek yımşaqlığını ifade ete.
· Türkçeden farqlı olaraq  yerine A-nı yazmaq mümkün degil.
Doğru: ezan, Quran, selâm, kâğıt, istiqlâl, lâkinYañlış: ezân, Qurân, selam, kağıt, istiqlal, lakin
6. Dudaq aenki: I, İ vs U, Ü
6.1. 3-nci, 4-nci, 5-nci, … ecada
Aşağıda yazılğan istisnalarnı esapqa almayıp, söz başından 3-nci, 4-nci, 5-nci,… ecalarda tek I ve İ arifleri yazıla.

Doğru: davulcı, tütüncilik, doğrulıq, duyğulı, yuqusız, rayonım, buyurıñız, öldüriñiz, telefоnım, tüşündirdiYañlış: davulcu, tütüncülük, doğruluq, duyğulu, yuqusuz, rayonum, buyuruñuz, öldürüñüz, telefоnum, tüşündürdü
İstisnalar
· -uv, -üv, -vuq, -vük yalğamaları: tüşünüv, tüşündirüv, oqutuvnıñ, toplaşuv, ayıruv, becerüvim, ağlavuq
· qoşma sözlerdeki tamırlarnıñ er biri bu qaidege ayrı-ayrı tabi olur. Meselâ: açközlük (aç + közlük), yalıboylu (yalı + boylu); yalıboylusı (yalı + boylusı)
· arapçadan alınma sözler bu qaidege tabi degil. Meselâ: teşekkür, teessüf, tasavur.
6.2. 2-nci eca
6.2.1. Ekinci ecada I, İ şöyle yalğamalarda yazıla:
· -nıñ, -niñ
· -nı, -ni
· -ım, -im (“menim” degil de, “men” manasında)
· -mız, -miz (“bizim” degil de,“biz” manasında)
· -sıñ, -siñ
· -dır, -dir, -tır, -tir
· -dı, -di, -tı, -ti
· -ıp, -ip
· -çıq, -çik
· -mı, -mi
Doğru: onıñ, köyniñ, bunı, közni, men dostım, men Türkim, biz dostmız, biz Türkmiz, sen dоstsıñ, sen ürsiñ, oldım, kördik, uçtı, tüştiñ, toydır, yоqtır, sözdir, tüştir, оlıp, körip, buzçıq, gölçik, çoqmı?, gölmi?Yañlış: onuñ, köynüñ, bunu, köznu, men dostum, men ürüm, biz dostmuz, biz ürmüz, sen dostsuñ, sen ürsüñ, oldum, kördük, uçtu, tüştüñ, toydur, yоqtur, sözdür, tüştür, olup, körüp, buzçuq, gölçük, çoqmu?, gölmü?
6.2.2. Başqa yalğamalarda ve sözniñ tamırında ekinci ecada U, Ü yazıla:
Doğru: dоğru, çükündir, yolcu, çöplük, köylü, yüzsüz, оnuncı, menim dostum, bizim dostumız, közüñ, közüñiz, yolu, özü, oluñız, dоğurmaq, bölünmek, yоrğun, olsun, külsün, olurYañlış: dоğrı, çükindir, yolcı, çöplik, köyli, yüzsiz, оnıncı,onuncu, menim dostım, bizim dostımız, köziñ, köziñiz, közüñüz, yolı, özi, olıñız, oluñuz, dоğırmaq, bölinmek, yоrğın, olsın, külsin, olir
7. çeşit-türlü qaideler
7.1. İlk ecada MU- ve MÜ- birikmeleri
Türk imlâsından farqlı olaraq arap tilinden alınğan sözlerde mu-, mü- tañlay aenkine tabi olıp yazıla:
· ekinci sozuq sesi qalın (a, ı, o, u) olsa mu- yazılır,
· ekinci sozuq sesi ince (e, i, ö, ü) olsa mü- yazılır.
Doğru: mubarek, mudafaa, munasebet, mustaqil, muracaat, mücize, müsibet, müthiş, müit, müesseseYañlış: mübarek, müdafaa, münasebet, müstaqil, müracaat, mucize, musibet, muthiş, muit, muessese
7.2. Arap sıfatlarınıñ soñunda -İY birikmesi
Arapçadan alınğan sıfatlarnıñ soñunda uzun [i] -iy şeklinde yazıla. Diqqat: Qırımtatar imlâsında î işareti yoqtır!

Doğru: samimiy, siyasiy, milliy, edebiy, cenübiy, qaviyYañlış: samimi, siyasi, milli, edebi, cenübi, qavi

7.3. Ğarbiy tillerinden alınma sözlerde -İYA birikmesi
Zemaneviy qırımtatar tilinde türk -ya yerine -iya yazamız, -syon yerine -tsiya ya da –siyaDoğru: coğrafiya, kampaniya, amfibiya, Almaniya, federatsiya, versiyaYañlış: coğrafya, kampanya, amfibya, Almanya, federasyon, versyon
7.4. Söz soñunda C, V ve NK
· Soñunda c bulunğan arapça-farsça sözler türk tilinden farqlı olaraq ç ile yazılmaylar.
Doğru: tac, ilâc, borc, muhtacYañlış: taç, ilâç, borç, muhtaç
· Fars tilinden alınma sözler soñundaki nk birikmesi sozuqnen başlanğan yalğama arttırğanda nk > ng dönüşimi olmaz.
Doğru: renki, cenki, FrenkiYañlış: rengi, cengi, Frengi
· Ğarbiy halqlar tillerinden alınma sözler soñunda kelgen v söylevde f kibi eşitilse de aslında olğanı kibi yazılır.
Doğru: aktiv, pozitiv, kollektivYañlış: aktif, pozitif, kollektif
8. Qoşma ve ayrı yazılışı
8.1. -mı / -mi affiksi
Türkçeden farqlı olaraq -mı / -mi affiksini sözge qoşıp yazıla.

Doğru: barmı?, doğrumı?, bilesiñmi?, duşmandırmı?Yañlış: bar mı?, doğru mı?, bilesiñ mi?, duşmandır mı?
8.2. bir, ep, er, iç sözlerinen birikmeler
Türk tilinden farqlı olaraq bir, ep, er, iç sözlerinen birikmeler ayrı-ayrı yazıla.

Doğru: ep bir, er bir, er kes, iç bir, bir qaç, bir çoqYañlış: epbir, erbir, erkes, içbir, birqaç, birçoq

İstisna: biraz

8.3. çift sözler
Türk tilinden farqlı olaraq çift sözler defis vastasınen yazıla.

Doğru: bir-birini, bir-de-bir, dos-doğru, bem-beyaz, bom-boş, yavaş-yavaş, yaş-qartYañlış: birbirini, bir de bir, dosdoğru, bembeyaz, bomboş, yavaş yavaş, yaş qart

http://www.kirimdernegi.org.tr/sayfa.asp?id=455

About Çetin Bayramoğlu

Şairim , insanım.
Bu yazı TÜRKÇEMİZ - DİL içinde yayınlandı ve olarak etiketlendi. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.