Dilemma ne demektir…

Eski Yunanca dilemma sözcüğü bütün Batı dillerine girmiş. İngilizce, Fransızca, Almanca hepsinde var.

Arapçası kıyasımukassem.

Türkçe karşılığı olarak ikilem sözcüğü türetildi. Fakat bu sözcüğe zamanla dilemma ile ilgisi olmayan anlamlar yüklendi. Günlük dilde sık sık ikircik (tereddüt) karşılığı kullanılıyor. Yurttaşlarımız ikilem sözcüğünün ilk hecesindeki iki’den esinlenerek çeşitli yorumlarla Türkçemizi zenginleştiriyorlar! Sözcüğün dilemma anlamı ise sözlüklerde duruyor.

SÖZLÜKLERDEKİ DİLEMMA

Eğitim Terimleri Sözlüğü’nde (1974) şöyle açıklanmış:

“1. İki çözüm yolu ya da iki yönü bulunan ve aynı sonucun elde edildiği tasım. 2. İnsanı, istenmeyen seçeneklerden birini, çoğunlukla iki seçenekten birini, beğenmeye ve izlemeye zorlayan tartışma, sorun ya da usavurma durumu.”

Felsefe Terimleri Sözlüğü (1975 ):

“1. (Mantıkta) Karşıdakinin iki yandan kıstırılması: A olunca B ve C’nin de olması zorunludur, ama ne B ne de C vardır, öyleyse A yoktur. 2. (Genel olarak, “kıskaç”, “kıstırma” anlamında) Her iki durumda da doğru hareket edemeyeceğim iki olanak karşısında bulunup, bunlardan birini yapmaya, istemediğim halde beni zorlayan durum. 2. İstenmeyen ve eş uygunsuzluktaki iki sonuçtan birini seçmeyi gerektiren usavurma.”

Türk Dil Kurumu’nun yayımladığı Türkçe Sözlük, II. Murat’ın oğlu Mehmet’e (Fatih Sultan Mehmet) yazdığı mektubu ikilem örneği olarak gösteriyor: “Padişah sen isen ordunun başına geç, yok padişah ben isem, sana emrediyorum, ordunun başına geç.”

ÇATALKISKAÇ VE ÇATALÇIKMAZ

Dilemma karşılığı üretmek için, Türkçemizde iki sayısındansa, çatal kavramı daha elverişli gözüküyor. Çat kökü ile iki arasında anlam bağı var zaten. Kaşları çatmak, tüfeği çatmak, hep birkaç ayaklı işler. “İşler çatala vardı” dediğimiz zaman, iki olumsuz duruma gönderme yapıyoruz.

Dilemma’nın mantık ve usavurmada (Muhakeme, Argumentation) çatalkıskaç diyebileceğimiz bir anlamı var. İkinci bir anlamı ise, çatalçıkmaz. Önerimiz, Türkçemizde dilemma karşılığı yerine göre, çatalkıskaç veya çatalçıkmaz terimlerini kullanmak.

Doğu Perinçek

About Çetin Bayramoğlu

Şairim , insanım.
Bu yazı TÜRKÇEMİZ - DİL içinde yayınlandı ve olarak etiketlendi. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.